… öteki, “öteki” değil, kanlı canlı, vücudu, cinsiyeti olan ve beni gören “birisi”…

Fri, 22 Apr 2011 19:04:00 +0300

Kim? “Öteki” kim? Bu “ben”im kim olduğuma göre mi değişir? Hayır. “Öteki” bir inşa, bir “teknoloji”. “Ben”den “biz” yapmak için… Beni yokeden bir inşa. Bana kim olduğumu söyleyen buyruk.

“Öteki” bir yüzey, yüzeysel, derinliği yok. Bir “katman” bile değil. Bir örtü. “Öteki”, kozmetik bir kesik; derinliği olmayan, incecik, ‘imkansız” bir sınır. “Öteki”, bir kurgu, bir “kişi”, “şey”, “hayvan”, bitki” vb. değil; ama varolmak için onlara ihtiyacı var. Bana da… Öteki”, anlam kazanmak için kanla ve etle beslenen vampir bir doku; kanla, etle, vücutlarla beslenip onlardan anlam emen ve (bana, topluluğa) “anlam veren” bir “teknoloji”. “Ve” ile “veya” arasındaki “dır” fiili – kesme işareti – “ve/veya” -… Seçme hakkımı elimden alan buyurgan fiil. Ruhuma atılmış bir kesik… (1)

“Öteki” kim? Kürt, ermeni, yahudi, arap, çingene, alevi; dindar, laik, dinsiz; travesti, transseksüel, eşcinsel; evsiz; hasta, sapık, deli, engelli; punk, anarşist, satanist; kadın, fahişe; terörist, suçlu, mahkum, kurban, işkenceci; çocuk; hayvan; vücut, et, ten, vücut parçası, vücut sıvısı; sanal beden, siborg, yapay zeka, bilgisayar, ağ..? Hangisi? Hepsi mi? Hiçbiri değil! Peki, hepsi benimle “aynı” ise? Bu “kimliklendirme” kimin?

Psikiyatr Murat Paker, toplumda “öteki” kavramını nasıl açıklayacağı sorulduğunda şöyle diyor: “Benim dışımdaki herkes benim için ötekidir. ‘Biz’ diye gördüğüm toplumsal gruplar varsa bu grupların dışındaki gruplar bizim grup için ötekidir. Yani bireysel düzeyde de toplumsal düzeyde de “öteki” hep vardır, var olacaktır. Mesele, ötekinin varlığı değil, ben/biz olarak tanımladığımız şeyle öteki arasındaki sınırların ne kadar katı veya geçişken olduğunda yatıyor. Eğer ben/biz katı/otoriter bir şekilde kurulmuşsa, özgüven yoksunluğu yaşıyorsa, öteki saydıklarıyla arasında hiç bir ortak insani zemin varsaymıyorsa, kendi içindeki öteki konumlarının ya da potansiyellerinin farkında değilse ya da onları inkar etme ihtiyacındaysa, öteki, yani benden/bizden farklı olan, beni/bizi de etkileşim içinde geliştirebilecek bir zenginlik olarak görülmez, onun yerine derinden derine teğelleri zar zor tuttuğu sezinlenen beni/bizi bozacak bir tehdit unsuru olarak görülür. Bu durumda en hafif tepki öteki sayılanla hiç bir anlamlı ilişki kurmamak, onu merak etmemek, ondan ayrı ve uzak durmaktır. Daha ağır bir tepki, ötekini kendimize benzetmeye çalışmak, farklılıklarını inkar etmek, asimile etmeye çalışmaktır. En ağır tepki ise ötekini “tehlikeli düşman” olarak kodlayıp saldırganlaşarak yok etmeye çalışmaktır. Bu tepkilerin hepsi en genel anlamıyla zenofobik eksende yer alırlar..”(2) “Öteki korkusu” olarak zenofobi, bir inşadır. Bir teknolojidir. Bir yönetim teknolojisi…

“Öteki” kavramı, geçen yüzyılın sonlarında bir modernist kurgu olarak ortaya çıkmış kavram çiftlerinin post-modern sorgusunda çokça kullanıldı: “Ben ve “öteki”, merkez-periferi, yüksek-alçak, Batı-Doğu vb. ikiliklerin en seçkinlerindendi. Dolayısıyla sanatın da gündeminde kaldı. İkiliklerle baş etmenin en iyi yolu aralarından geçip gitmektir. Sanat da bunu yaptı ve kavram gündemden düştü… Bir süre. 9/11 koduyla tekrar hortlayana dek…

9/11 kesiği biraz derinleştirdi ve zenofobi vampiri bu ince kesikten aramıza tekrar karıştı.21. Yüzyılın başından bu yana geçen kısa süreç, savaş, şiddet, mikro milliyetçilikler, ırkçılık ve ayrımlaşmanın ve bunlarla beslenen güvensizlik ortamının küresel coğrafyaya egemen olduğu bir yolu işaretledi. Bu durum uluslararası, bölgesel ve ulusal ilişkileri ve insani, sosyal, ekonomik paylaşım ağlarını da belirledi. Sanat da bir “bilme biçimi” olarak “öteki”ni tekrar bildi, teşhis etti. Tedavi edebilmek için…

Goethe, Schiller, Nietzsche, Steiner, Artaud, Debord, Beuys ve daha pek çoklarından biliriz ki, sanat, aynı zamanda bir tedavi pratiğidir. Sosyal organizmayı tedavi eder. En çok kullandığı tedavi biçimi ise “similia similus curantur” olarak özetlenebilir: “bir şeyi kendisiyle tedavi et” / “hastalığı hastalıkla, acıyı acıyla iyileştir”.(3)

“Öteki hastalığı”nı tedavi etmenin yolu ise ötekinin seninle aynı olduğunu sana etle, kanla, sıvılarla, kokularla, duyulabilir bir halde kanıtlamaktır. Böylece, ötekinden iğrenmek için kendinden iğrenmek zorunda kalırsın. Kendine katlanabiliyorsan, ötekine de katlanırsın. Kendinden korkmaya başladığında artık seni kimse korkutamaz… Sanat ötekinin “öteki” olmadığını, onun “aynı” olduğunu gösterir. Sanat, korkudan arındıran bir “aynılık tekniği” kullanır… Seni “öteki” “haline getiren”, kartezyen ikili mantığı bozan hayati bir teknik.

Ama “öteki” söylemi sanat için bir tuzak da olabilir. Geçen yıl kaybettiğimiz Hüseyin Bahri Alptekin, sanatsal dolaşımı yoğun bir biçimde yaşayan bir sanatçı olarak şöyle diyordu: “Son on yılda ‘Güney Doğu Avrupa Bölgesi’ diye hayali bir coğrafya icat edildi. Bu bölgenin icadı sadece ekonomik, coğrafi ve siyasi nedenlerden değil, aynı zamanda Avrupa için ‘ötekilik’ ihtiyacından da kaynaklandı. Bu, egzotik, folklorik, etnik, marjinal, periferik bir kültürel politika ihtiyacıydı aynı zamanda. ‘Öteki’ ve ‘ötekilik’ son on beş yıldır tartışılıyor, bir klişe haline geldi, ama sorun hala süregeliyor. Bazı kurumlar. bölge sanatçılarının önerdiği bazı ilginç projeleri, sanat yerine bütçe dinamikleriyle stratejik olarak manipüle ettiler. Bölgede yaşayan sanatçı ve entelektüellerin hareketliliği çok önemliydi, ama sonuç, aynı insanların birbirini tekrarlayan güzergahlarda yaptığı bir ‘sempozyum turizmi’ oldu. (…) Siyasi, ideolojik ve etnik konular, sanatsal işin önüne geçti. Bu gergin bağlam sanatçı için bir tuzak haline geldi. Sanatçılardan, ırkçılık karşıtı, kürt yanlısı, feminist vb. tutumlar almaları, işler üretmeleri beklenir oldu. Küresel çağdaş ağlara entegre olabiliyorlar, grup sergilerine katılabiliyorlar, ama çerçeve dikte ediliyor.”(4)

“Öteki” kavramı, tekrar moda olurken, sanat için bir “iş” haline de geldi. Sanat kurumları, özellikle de “kültürlerarası diyalog” amacıyla kurulan kurumlar, bienaller, grup sergileri gibi organizasyonlarda bu kavramı çokça kullanmaya başladı. Kavram duyusal özünü kaybetti, içi boşaldı ve “ötekileştirme teknolojisi”nin bir bileşeni haline geldi.

Sanat için yeni bir eşik anı yaşıyoruz. Bir paradigma dönüşümü… Aynı şeyi ekonomi, siyaset ve kültür için de söyleyebiliriz. Bu paradigmanın adı, ağ/network. Sanat öncü olmak, zenofobi vampiriyle, ötekilik teknolojisiyle yüzleşmesinden kendi dinamikleriyle çıkmak zorunda. Sanatçı bu hayati yüzleşmede en çok kendi kurumlarına dikkat etmeli. Sanatçı hayatta kalmak için tüm sanat kurumlarıyla ve tektipleştirici, buyurgan “kavramsal” organizasyonlarla ilişkisini sorgulamak zorunda. Bu yüzleşmede en yakın desteği yine sanatçılardan alacak. Nerede, hangi coğrafyada, hangi zaman diliminde yaşarsa yaşasın, kendisiyle “aynı” olan sanatçılardan…. Ağ bunun için var. Ağlar, dağıtık, kurumsal hiyerarşileri boşa çıkaran diyaloglardan, konuşmalardan oluşuyor. Sanatçılar sanat ağları içinde sanatsal kurumları ağ yapısına zorlamalı…

“Öteki” bir meta. Alınıp satılan bir şey. Bu zehirli malın sanatı zehirlemesine izin vermemek sanatçının sorumluluğunda.

“Etik olmayan sanat kozmetikten ibarettir.”(5)

NOTLAR:
1 Sue Golding, editör, the eight Technologies of otherness, Routledge, 1997, sf. xiii
2 “Murat Paker ile söyleşi”, Tacim Açık, Birgün, 6. 10. 2007
3 Joseph, Beuys, “La mort me tient en éveil” (Achille Bonita Olivia’nın bir söyleşisi), Par la présente, je n’appartiens plus a l’art, Editör: Max Reithmann, Çeviren: Olivier Mannoni ve Piere Borassa, L’Arche, 1988
4 Hüseyin Bahri Alptekin, “The Issue of ‘Otherness’ has Become a Cliché, But the Problem Still Exists”, Temmuz 2005, eipcp (European Institute for Progressive Cultural Policies)
5 “Marina Abromovic in Conversation”, New Moment, special issue “La Biennale di Venecia”, N: 7, Spring 1997